همزمان با روز جهانی موزه، روابط عمومی دانشگاه گیلان گفت‌وگویی با مسعود پسندیده کارشناس موزه تاریخ طبیعی دانشگاه انجام داده است تا از نزدیک با تاریخچه راه‌اندازی، گنجینه‌های ارزشمند، نقش آموزشی و چالش‌های پیش‌روی این مرکز علمی و فرهنگی آشنا شویم. آنچه در ادامه می‌خوانید، حاصل این گفت‌وگوی صمیمانه است که روایتی زنده از تاریخ، زیست‌بوم و فرهنگ غنی استان گیلان را به نمایش می‌گذارد.
🔷 لطفاً مقدمه‌ای در خصوص راه‌اندازی موزه تاکسیدرمی دانشکده علوم کشاورزی دانشگاه گیلان بفرمائید.
تاریخچه موزه تاریخ طبیعی دانشگاه گیلان به سال ۱۳۵۷ باز می‌گردد که فعالیت خود را با جمع‌آوری و نگهداری حشرات و جانوران در آزمایشگاه حشره‌شناسی آغاز کرد. این موزه مراحل توسعه مختلفی را پشت سر گذاشته است: دوره اول (۱۳۵۸-۱۳۶۱) با تلاش مهندس لطیف صالحی در ساختمانی کوچک در دانشکده؛ دوره دوم (۱۳۶۱-۱۳۶۳) با ارسال طرح پژوهشی موزه جانورشناسی به تهران؛ دوره سوم (۱۳۶۴-۱۳۶۷) با تصویب طرح موزه در معاونت آموزشی دانشگاه؛ دوره چهارم (۱۳۶۸-۱۳۷۲) با جمع‌آوری و نمایش گونه‌های متنوع جانوری و حشرات؛ و در نهایت دوره‌های پنجم و ششم که با عنوان موزه تاریخ طبیعی دانشگاه گیلان، فعالیت علمی مستمر خود را ادامه داده و با همکاری اساتید و همکاران، به وضعیت کنونی برای بازدید عمومی رسیده است.
🔷 چه تعداد گونه جانوری در موزه نگهداری می‌شود و مهم‌ترین یا نادرترین نمونه‌ها کدام‌اند؟
موزه تاریخ طبیعی دانشگاه گیلان میزبان طیف وسیعی از نمونه‌های جانوری از رده‌های مختلف است. نمونه‌هایی از سلسله جانوری شامل حشرات، سخت‌پوستان، خزندگان، نرم‌تنان، عنکبوتیان، پستانداران، پرندگان، و ماهی‌ها در این موزه نگهداری می‌شوند. به طور مشخص، حدود ۴۰۰ نمونه پرنده، ۵۰ قلاده پستاندار، ۲ اسکلت پستاندار، به همراه جنین‌های جانوری، صدف‌ها، خرچنگ‌ها و سایر نمونه‌های جانوری در مجموعه موزه وجود دارد. برخی از نمونه‌های پرندگان و پستانداران، گونه‌هایی کمیاب و ارزشمند محسوب می‌شوند.
🔷فرآیند تاکسیدرمی علمی چگونه انجام می‌شود و چه مهارت‌هایی برای حفظ کیفیت نمونه‌ها لازم است؟
فرآیند تاکسیدرمی علمی مستلزم ترکیبی از مهارت‌های دباغی و دانش کالبدشناسی جانوری است. پیش از هر چیز، یک تاکسیدرمیست ماهر باید در دباغی پوست جانوران و پرندگان تبحر داشته باشد و با مواد شیمیایی مورد استفاده در این فرآیند آشنایی کامل داشته باشد تا از آلودگی محیط زیست و نمونه‌ها جلوگیری شود. پس از دباغی، شناخت آناتومی جانوران برای بازسازی وضعیت طبیعی و زنده آن‌ها ضروری است. این امر شامل ساخت دقیق اجزای بدن مانند چشم‌ها، گونه‌ها، و سایر فرم‌های آناتومیک با استفاده از موادی چون رزین، فایبرگلاس یا فوم می‌شود. آماده‌سازی پوست، از جداسازی از بدن آغاز شده و با چربی‌زدایی و ضدعفونی کردن پوست برای مقابله با آفات انباری، با دقت فراوان انجام می‌گیرد. مواد شیمیایی چون اسید سولفوریک، زاج، بوراکس و رزین با دوزهای مختلف برای آماده‌سازی پوست تا اتمام کار مورد استفاده قرار می‌گیرند.
🔷این موزه چه نقشی در آموزش دانشجویان رشته‌های کشاورزی، محیط‌زیست و منابع طبیعی دارد؟
این موزه نقش بسزایی در آموزش دانشجویان رشته‌های کشاورزی، محیط‌زیست و منابع طبیعی ایفا می‌کند. برخی از نمونه‌های موجود، آفات گیاهی را شامل می‌شوند که دانشجویان با نقش بیولوژیک آن‌ها در کنترل آفات آشنا می‌شوند. همچنین، نمونه‌هایی که در تکثیر گیاهان یا پالایش محیط زیست نقش دارند، به درک بهتر دانشجویان از اکوسیستم کمک می‌کنند. بازدید از این موزه، به ویژه در درس جانورشناسی، به دانشجویان این رشته‌ها امکان می‌دهد تا با نمونه‌های جانوری از نزدیک آشنا شده و دانش عملی خود را افزایش دهند.
🔷آیا در میان نمونه‌های جانوری، گونه‌هایی وجود دارد که امروز در معرض خطر یا منقرض‌شده باشند؟
بله، در میان نمونه‌های موجود در موزه، گونه‌های جانوری در معرض خطر انقراض نیز نگهداری می‌شوند. از جمله این گونه‌ها می‌توان به پلنگ و پرندگانی مانند ترلان و بالابان اشاره کرد که وضعیت حفاظتی آن‌ها در سطح ملی و جهانی بحرانی است.
🔷بخش ابزارها و ادوات کشاورزی قدیمی گیلان چه داستانی از زندگی و فرهنگ مردم این منطقه روایت می‌کند؟
بخش میراث کشاورزی موزه، پنجره‌ای به سوی زندگی و فرهنگ غنی مردم منطقه گیلان است. در این بخش، وسایل سنتی و ابزارهای قدیمی مورد استفاده در روستاهای این استان به نمایش گذاشته شده است. ابزارهایی مانند "آب پادنگ" برای کنترل میزان آب در شالیزارها، "جاکو" برای جدا کردن شلتوک از ساقه برنج، "کاول" برای شخم زدن شالیزار، و "پیش کاول" برای صاف کردن زمین، هر کدام داستانی از سنت‌ها، تلاش و خلاقیت مردمان این دیار را روایت می‌کنند و بازدیدکنندگان را با شیوه زندگی روستایی گیلان آشنا می‌سازند.
🔷قدیمی‌ترین یا خاص‌ترین شیء موجود در بخش میراث کشاورزی موزه چیست و چه پیشینه‌ای دارد؟
قدیمی‌ترین و خاص‌ترین اشیاء موجود در بخش میراث کشاورزی موزه، کوزه‌های سفالی هستند که تاریخ ساخت آن‌ها به هزاره پیش از میلاد بازمی‌گردد. این کوزه‌ها، که بخشی از میراث باستانی منطقه محسوب می‌شوند، نمادی از هنر و فرهنگ کهن مردمان گیلان و نشان‌دهنده قدمت فعالیت‌های کشاورزی و زندگی در این منطقه هستند.
🔷موزه تاکسیدرمی چگونه می‌تواند به ارتقای سواد محیط‌زیستی و آگاهی عمومی درباره حفاظت از گونه‌ها کمک کند؟
این موزه با نمایش نمونه‌های متنوع جانوری، که هر کدام نقشی منحصر به فرد در اکوسیستم ایفا می‌کنند، به ارتقای سواد محیط‌زیستی و آگاهی عمومی کمک شایانی می‌کند. بازدیدکنندگان با تنوع زیستی کره زمین و اهمیت هر گونه در بقای حیات آشنا می‌شوند. درک اینکه حیات بدون حضور این موجودات امکان‌پذیر نخواهد بود، حس مسئولیت‌پذیری در قبال حفاظت از آن‌ها را در افراد تقویت می‌کند. نمایش این نمونه‌ها، همچنین، به معرفی شیوه‌های صحیح نگهداری و حفاظت از گونه‌های جانوری کمک کرده و موجب جلب مشارکت عمومی در امر حفاظت از محیط زیست می‌شود.
🔷آیا برنامه‌ای برای توسعه موزه، دیجیتال‌سازی، یا ایجاد تورهای مجازی وجود دارد؟
بله، برنامه‌هایی برای توسعه موزه، از جمله دیجیتال‌سازی تصاویر نمونه‌ها و معرفی بهتر موزه به علاقه‌مندان از طریق تورهای مجازی، در نظر گرفته شده است. اجرای این طرح‌ها منوط به تأمین بودجه و اعتبارات لازم است که امید است با مساعدت مسئولان، این برنامه‌ها در آینده نزدیک عملیاتی شوند.
🔷معمولاً برای بازدیدکنندگان کدام بخش موزه جذابیت بیشتری دارد؟
همه بخش‌های موزه برای بازدیدکنندگان جذابیت‌های خاص خود را دارند. علاقه عمومی به مشاهده تنوع گونه‌های جانوری در کنار آشنایی با شیوه زندگی مردمان روستایی گیلان از طریق ابزارهای کشاورزی قدیمی، تجربه‌ای غنی و همه‌جانبه را برای بازدیدکنندگان فراهم می‌آورد. هر بخش، دریچه‌ای نو به سوی دنیای طبیعت و فرهنگ منطقه می‌گشاید.
🔷چه چالش‌هایی در نگهداری نمونه‌های تاکسیدرمی و اشیای قدیمی وجود دارد؟
بزرگترین چالش در نگهداری نمونه‌های تاکسیدرمی و اشیای قدیمی، هجوم آفات موزه‌ای، به ویژه سوسک‌های درمستیده، است. این آفات می‌توانند به مرور زمان به نمونه‌ها آسیب جدی وارد کنند. برای مقابله با این تهدید، لازم است تا نمونه‌ها به صورت منظم، هر سه ماه یکبار، ضدعفونی شده و به طور مداوم مورد پایش و بررسی قرار گیرند.
🔷علاقه‌مندان برای بازدید از موزه از چه مسیرهای ارتباطی می‌توانند اقدام کنند؟
علاقمندان برون سازمانی می‌توانند از طریق مکاتبه رسمی با دانشگاه و تماس با شماره 01333690282 پس از هماهنگی‌های لازم از موزه تاریخ طبیعی دانشگاه بازدید کنند و موزه برای دانشگاهیان دانشگاه نیز در روزهای یکشنبه تا سه‌شنبه هر هفته پذیرای بازدیدکنندگان خواهد بود.
